Introductie
Voor velen van ons is de moderne westerse geneeskunde vanzelfsprekend, maar die is de afgelopen eeuwen wel ingrijpend veranderd. De wetenschap, de farmaceutische industrie, de verzekeringswereld en de politiek hebben allemaal een enorme invloed gehad. Via deze partijen zijn wetenschappelijke ontdekkingen vertaald naar de klinische praktijk, in zowel de huisartsenpraktijk als het ziekenhuis. Dit heeft geleid tot een enorme verbetering van onze mogelijkheden om ziekten te diagnosticeren en behandelen, met als gevolg een stijging van de gemiddelde levensverwachting.
Wanneer we echter kritisch kijken naar de moderne gezondheidszorg, blijkt dat genezing grotendeels is beperkt tot de acute zorg. Voorbeelden zijn, onder andere, de behandeling van infecties met antibiotica, de behandeling van bloedstolsels met antistolling en revascularisatie, de behandeling van letsels met chirurgie, zorg rondom zwangerschap en bevalling, intensive care en reanimatie.
Chronische ziekten zoals bijvoorbeeld hart en vaatziekten, hormonale stoornissen, auto-immuunziekten, veel vormen van kanker, neurodegeneratieve ziekten, stemmingsstoornissen en artrose zijn daarentegen veel moeilijker te genezen. Bij deze ziekten is ziektecontrole en symptoomreductie met medicatie vaak het hoogst haalbare.
De realiteit is dat juist deze chronische ziekten inmiddels de grootste uitdaging voor onze samenleving vormen, vanwege hun toenemende prevalentie, hun negatieve impact op kwaliteit van leven en de langdurige zorgkosten die ermee gepaard gaan. Zóveel levens worden erdoor ontwricht. Wie hiermee te maken krijgt, heeft te kampen met medicatiebijwerkingen, ziekenhuisopnames, ernstige complicaties en functieverlies. Je voelt je simpelweg niet meer de persoon die je vroeger was - en je wordt gedwongen concessies te doen in het leven.
Maar wat veroorzaakt deze chronische ziekten eigenlijk? Lange tijd keken we naar de hemel en gaven we de goden en het lot de schuld. Daarna verweten we onze voorouders het doorgeven van 'slechte genen'. Tegenwoordig weten we dat de manier waarop we leven een cruciale rol speelt. Voorbeelden van belangrijke risico-factoren zijn insulineresistentie, orgaanvervetting, type II diabetes, obesitas, hyperlipidemie, hypertensie, roken, alcohol consumptie, ongezonde voeding, weinig lichamelijke beweging, slecht uithoudingsvermogen, gebrek aan spiermassa, eenzaamheid, chronische stress en suboptimale slaap. We weten inmiddels veel over hoe we deze risicofactoren kunnen aanpakken (meer daarover in een toekomstig artikel), en in theorie zouden we veel (maar niet alle!) chronische ziekten kunnen voorkomen.
Het probleem is alleen dat het huidige zorgsysteem niet is ingericht om deze factoren effectief aan te pakken.
Een kritische blik op ons zorgstelsel
We staan zelden stil bij wat gezondheid en gezondheidszorg nu eigenlijk betekenen, toch? Laten we dat hier eens uitpluizen. Dit maakt namelijk pijnlijk duidelijk waar het huidige systeem tekortschiet.
Ik kan je uit mijn eigen 15+ jaar aan opleiding vertellen dat artsen traditioneel worden opgeleid met anatomie en fysiologie als basis, zodat ze een globaal begrip krijgen van hoe het lichaam zou moeten functioneren. Pas later komen de ziekteprocessen aan bod. De focus verschuift dan naar het stellen van de juiste diagnose, het begrijpen van de prognose en natuurlijk de behandeling. Etiologie, ofwel risicofactoren en oorzaken van ziekte, krijgt veel minder aandacht. Over gezondheidsbevordering staat vrijwel niets in het curriculum.
De huisartsenpraktijk en het ziekenhuis worden gezien als de twee hoofdpodia waar geneeskunde - in werkelijkheid slechts een deel van 'gezondheidszorg' - wordt beoefend. Ironisch genoeg is het zo dat er binnen "gezondheidszorg" maar weinig echte zorg voor gezondheid plaatsvindt, dus voor het behouden of optimaliseren ervan. De meeste artsen zullen zeggen dat onze taak is om ziekten te diagnosticeren en behandelen zodra ze symptomatisch worden.
Waarom eigenlijk?
Behalve bij bevolkingsonderzoek naar kanker en enkele genetische testen wordt het vroegtijdig (lees: vóór er symptomen zijn) opsporen van ziekte vaak gezien als onnodig of zelfs onwenselijk. Preventieve total body scans worden in academische kringen zelfs belachelijk gemaakt.
Dat voelt vreemd, toch?
In de geneeskunde hebben we gevalideerde diagnostische tests nodig om ziekten op te sporen of uit te sluiten, maar die zijn helaas niet foutloos. Fout-negatieve uitslagen (een ziekte wordt gemist terwijl die er wel is) geven mensen een vals gevoel van veiligheid. Borstkanker kan bijvoorbeeld gemist worden bij vrouwen met dens klierweefsel. En diagnostiek geeft alleen een momentopname: een 'schone' MRI kan een aantal maanden later wel een tumor laten zien. Aan de andere kant leiden fout-positieve uitslagen (een test suggereert ziekte die er niet is) vaak tot aanvullende, invasievere tests met risico op complicaties, zoals bijvoorbeeld een bloeding na een biopsie.
En zelfs dán zijn we er nog niet…
Zelfs als we een ziekte vroegtijdig ontdekken, blijft de vraag of die kwaliteit van leven of overleving beïnvloedt, en of behandeling het beloop kan veranderen. In ons tijdperk van evidence-based medicine moeten beide vragen eerst overtuigend beantwoord zijn voordat artsen willen ingrijpen. Denk aan laaggradig prostaatkanker: veel mannen overlijden met, maar niet aan deze vorm. Omdat de risico's van therapie (operatie of radiotherapie) zwaarder wegen dan de voordelen, wordt deze vorm meestal slechts gemonitord. Behandeling volgt alleen als het transformeert naar een agressieve variant. Aan de andere kant: Alzheimer lijkt nog steeds het leven te verkorten en de kwaliteit ervan te ondermijnen, maar effectieve behandelingen bestaan niet. Men gaat er vaak van uit dat mensen liever niet willen weten dat ze vroege Alzheimer hebben, omdat dit hun resterende jaren zonder klachten negatief zou kleuren.
Vraag je artsen naar effectieve therapieën, dan denken ze meestal aan medicatie, chirurgie, endovasculaire interventies of radiotherapie. Dat komt doordat deze domeinen worden ondersteund door een sterke industrie met financiële prikkels én wetenschappelijk onderzoek dat hun behandelingen bij symptomatische patiënten moet onderbouwen. Er is geen industrie die leefstijl interventies ondersteunt om ziekte te voorkomen, en gerandomiseerde trials om dat aan te tonen bij ogenschijnlijk gezonde mensen zijn praktisch onmogelijk. Niemand investeert immers tientallen jaren in een studie om aan te tonen dat ziekte niet ontstaat.
Dat verklaart waarom de focus nog altijd ligt op diagnosestelling en behandeling zodra ziekte symptomatisch is. Niet voor niets definieert het woordenboek het ziekenhuis als:
"Instelling waar zieken met uiteenlopende aandoeningen worden opgenomen om te worden behandeld en verzorgd door een team van medische specialisten en verpleegkundigen."
Het is letterlijk een huis voor zieken.
We hebben echt een nieuwe definitie van gezondheid en gezondheidszorg nodig om de hierboven beschreven problemen op te lossen en het volledige potentieel van menselijke gezondheid te benutten.
Een nieuwe definitie voor gezondheid en gezondheidszorg
We richten ons momenteel bijna uitsluitend op het diagnosticeren van ziekten zodra ze symptomen geven en op het behandelen van die ziekten waarvoor op populatieniveau is aangetoond dat behandeling de kwaliteit of duur van leven verbetert - zonder teveel bijwerkingen.
Maar de meeste ziekten kennen een lange aanloopfase, waarin verstoringen op cellulair niveau zich opstapelen totdat ze leiden tot weefsel- en uiteindelijk orgaandysfunctie. Pas dán ontstaan symptomen. Dat betekent dat we enorme kansen laten liggen om ziekten al in hun vormingsfase te voorkomen.
We moeten ons dus veel meer gaan richten op gezondheid. Ik zie gezondheid niet als een binaire staat (aan/uit), maar als een continuüm waarvan we de grenzen nog nauwelijks kennen. Mensen die er ogenschijnlijk gezond uitzien omdat ze geen diagnose hebben, kunnen vaak nog veel gezonder - en veel weerbaarder tegen toekomstige ziekte - worden.
Een enorme hoeveelheid wetenschappelijk bewijs over de mechanismen en voordelen van sport, voeding, mindfulness, emotionele gezondheid en slaap ondersteunt deze nieuwe benadering. Bovendien gaat het om laag-risico interventies met minimale nadelen, die schaalbaar zijn en het leven plezieriger maken. Natuurlijk is er al wat aandacht voor leefstijl, maar het is niet geïntegreerd in de klinische praktijk en wordt nauwelijks gestructureerd begeleid. Artsen zeggen vaak wel "ga gezond leven, eet goed en beweeg regelmatig", maar laten het vervolgens aan patiënten zelf over om uit te zoeken hoe ze dat moeten doen én volhouden. Dat werkt niet - en leidt juist tot schuldgevoelens, schaamte en frustratie.
Als we dit concept écht willen benutten, moeten we net zoveel energie steken in gezondheid als in de zorg voor zieken. We moeten ook systematisch (bio)markers van gezondheid gaan bestuderen, zodat we gezondheid kunnen kwantificeren en het effect van interventies kunnen meten.
Gezien de huidige staat van de volksgezondheid kunnen we rustig concluderen dat we iets niet goed doen. Als we erkennen dat gezondheid een van de meest waardevolle bezittingen in het leven is, moeten we erkennen dat het voor mensen moeilijk is om zelfstandig gezond gedrag te starten en vol te houden. Vervolgens moeten we hen daadwerkelijk helpen met goede educatie, effectieve tools en persoonlijke coaching om duurzame veranderingen mogelijk te maken.
Ik ben ervan overtuigd dat deze strategie een enorm rendement zal opleveren.
Het vormt de kern van alles wat ik doe.
Ik hoop dat je met me meedoet - en het verder vertelt.
